hasanbildirki
1 Takipçi | 2 Takip
26 07 2007

KİTAP YATAĞI BİR DERGİ: HAREKET

Yusuf Turan Günaydın

      Hareket dergisi toplam yedi dönem yayınlanmış bir dergidir. İlk dönemi Şubat 1939-Kasım 1939 arasındaki yedi sayılık atılımdır. İkinci dönemi daha kısa sürmüştür ve Aralık 1942-Mayıs 1943 arasını kapsar. Yaklaşık dört yıllık bir aradan sonra gelen üçüncü dönem Mart 1947-Haziran 1949’a kadar 28 sayı sürmüştür. Hareket’in en kısa dönemlerinden biri olan dördüncü dönem Aralık 1952 ile Haziran 1953 arasındaki yedi sayılık dönemdir. En uzun dönemi olan beşinci dönem ise Ocak 1966-Mart 1975 arasında çıkan 111 sayılık dönemdir. Bu dönemi sona erdiren etken şüphesiz Nurettin Topçu (1909-1974)’nun ölümüdür. Dergi bu dönemden sonra yoluna Topçu olmadan devam etmiş ve iki dönem daha çıkmıştır. Topçu sonrası Hareket’in altıncı dönemi Ocak-Mart 1976-Ekim-Mart 1976/77 arasında çıkan dört sayıdan ibarettir. Son dönem olan yedinci dönem ise Mart 1979-Mart 1982 arasında 25 sayı çıkmıştır. Böylece Hareket toplam 187 sayı çıkmış olmaktadır.*

      Kitap yatağı bir dergi olarak Hareket’ten hangi kitaplar çıkmıştır ve daha hangi kitaplar çıkabilir?
      Dergi yayınını sürdürürken aynı adı taşıyan Hareket Yayınları da birçok kitap basmıştır. Başta Nurettin Topçu olmak üzere dergide yazan ve çevirileri yayınlanan birçok yazar ve mütercimin eserleri öncelikle Hareket dergisinin meyveleri olarak birer birer ortaya çıkmıştır.
      Edebî türler içinde öyküye özel bir önem verdiğini düşündüğümüz; dergisinde kendisiyle birlikte daha birçok öykücünün yazdığı Topçu’nun öykü kitabına adını veren Taşralı öyküsü önce IV. Dönem Hareket’lerde üç bölüm hâlinde yayınlanmış (Aralık 1952-Şubat 1953), daha sonra aynı adlı öykü kitabına girmiştir (Kutulmuş Matb., 1. b., İstanbul 1959, 262 s.; Dergâh y., 2. b., İstanbul 1998). Yine Ahlâk Nizamı (Milliyetçiler Derneği y., İstanbul 1961, 109 s.) adlı eserinde yer alan yazıları, İradenin Dâvası (Hareket y., 1. b., İstanbul 1968, 77 s.)’nda yer alan irade kavramıyla ilgili yazıları, İslâm ve İnsan (Hareket y., 1. b., İstanbul 1969, 73 s.), Kültür ve Medeniyet (Hareket y., 1. b., İstanbul 1970, 99 s.), Mehmet Âkif (Hareket y., İstanbul 1970, 119 s.), Mevlâna ve Tasavvuf (Hareket y., 1. b., İstanbul 1974, 61 s.) ve Milliyetçiliğimizin Esasları (Dergâh y., 1. b., İstanbul 1978, 279 s.) adlı kitaplarında yer alan makaleleri hep Hareket’lerde yayınlanmıştır. Topçu’nun elbette dergide yayınlanmadan basılan bir kısım eserleri de vardır. Ayrıca o Hareket’in dışındaki bazı yayın organlarında da yazmıştır. Millet Mistikleri (Yay. Haz. Ezel Erverdi-İsmail Kara, Dergâh y., 1. b., İstanbul 2001, 111 s.) ve Amerikan Mektupları / Düşünen Adam Aranızda (Yay. Haz. Erverdi-Kara, Dergâh y., İstanbul 2004, 94 s.) gibi sağlığında basılmayan bazı eserleri ise Ezel Erverdi ve İsmail Kara tarafından daha yenilerde Hareket’lerden derlenerek konularına göre bir araya getirilmiştir. Sadece bu iki eser bile -özellikle Nurettin Topçu açısından- Hareket’lerin kitap yatağı bir dergi olma özelliğini hâlâ koruduğunu ispata kâfîdir.

      Hareket ve Düşünce Kitapları
      Dergide Nurettin Topçu’dan sonra en çok düşünce yazıları yazanlardan biri Emin Işık (1936-)’tır. Yazarın Devleti Kuran İrade (Hareket y., İstanbul 1971, 99 s.) ve Kur’an’ın Getirdiği (Hareket y., 1. b., İstanbul 1971, 99 s.) adlı kitaplarında yer alan yazılar, 1966-1974 yılları arasında yazdığı yazılardan oluşmuştur. ‘Mehmet Ünverdi’ müstearıyla yazdığı “Gönül Mektupları” ise kitaplaşmamış görünmektedir Işık’ın ayrıca Topçu’yla birlikte yazdığı Ahlâk Bilgisi ders kitapları da vardır.

      Remzi Oğuz Arık (1899-1954) Hareket’in özellikle 1947-1948 sayılarında görünen ünlü isimlerdendir. Arık’ın Hareket’teki yazılarının özellikle Köy Kadını/Memleket Parçaları (Hareket y., İstanbul 1967, 123 s.) adlı kitabına girdiğini düşünebiliriz. Türk Gençliğine (Hareket y., İstanbul 1968, 101 s.) künyeli kitabıyla aynı başlığı taşıyan yazıları ise ölümünden sonra dergide alıntılanmıştır.

      Cahid Okurer Hareket’lerde ağırlıklı olarak eğitim ve siyaset üzerine yazılar yazmış bir yazardır. Bu yazıları Ana Hatları ile Millî Eğitim Politikamız (Ayyıldız Matb., Ankara 1965, 116 s.), Büyük Fetih (İstanbul’un Fethi Derneği y., İstanbul 1953, 146 s.), İdeal Milliyetçilik (Doğuş Matb., Ankara 1946, 88 s.) ve Gerçek Politika (Ayyıldız Matb., Ankara 1969, 152 s.) adlı eserlerine girmiş görünmektedir. Görme imkânı bulduğumuz eserlerinden İdeal Milliyetçilik’in içindekilere baktığımızda eserde yer alan bütün yazıların Hareket’te yayınlandığını görüyoruz.

      Hareket’in V. döneminde en istikrarlı yazarlardan biri de Dursun Özer’dir. Özer, 1966-1974 arasında yakın tarih-siyaset bilimi konularında kaleme aldığı yazılarıyla öne çıkmaktadır. Söz konusu yazılarının Türk Milliyetçiliği ve Batılılaşma (Dergâh y., 2. b., İstanbul 1979, 189 s.) künyeli Ezel Erverdi ve Ahmet Tabakoğlu ile kotarılmış ortak bir kitapta yer aldığını görüyoruz.

      Hareket’in tüm dönemlerinde adına rastlanan neredeyse tek isim ise Mehmet Kaplan (1915-1986)’dır. 1939’dan kapanıncaya kadar dergide sürekli yazmıştır. Hareket’te yayınlanan yazılarından özellikle birçok baskı yapan Nesillerin Ruhu (Hareket y., 1. b., İstanbul 1967, 174 s.) adlı kitabının tümüyle Hareket’lerde yayınlandığı söylenebilir. Ayrıca “Türk Edebiyatında Tipler” üst başlıklı sekiz bölümlük yazı dizisi de Kaplan’ın Tip Tahlilleri/Türk Edebiyatında Tipler (Dergâh y., 2. b., İstanbul 1991, 204 s.) kitabının bölümleridir. Yazarın Hareket’teki tüm yazılarının kitaplarına girip girmediği ise ancak ayrıntılı bir taramayla tespit edilebilirse de bu yazılarının en azından bir kısmının Türk Edebiyatı Üzerinde Araştırmalar (I-II, Dergâh y., 1. b., İstanbul 1987) künyeli kitabına girdiğini söylemeliyiz.

      Aclan Sayılgan (1924-2001) Hareket’te Marksizm vb. konularda yazdığı birkaç makalesiyle yer almıştır. Bu yazılarının bir kısmını Ansiklopedik Marksist Sözlük (Otağ y., 3. b., İstanbul 1976) adlı kitabına almış olmalıdır.

      Ercüment Konukman (1933-), 1966-1969 arasında yazdığı yazılarla V. Dönem Hareket’lerde sık rastlanan bir isimdir. Hareket’te yayınladığı yazılarını kitaplaştırıp kitaplaştırmadığını tespit edemedik ama Görüşler (Ankara 1987, 139 s.) ve Topluluktan Millete (Belge y., İstanbul 1989, 140 s.) adlı kitapları olduğunu biliyoruz.

      Cemil Meriç (1916-1987) tercümelerinin yanı sıra 1972-1974 arasında yayınlanan 12 makalesiyle Hareket’te yer almış ünlü yazarlardan biridir. Zamanında çok ses getirmiş “Cemaleddin Efganî Dosyası” başlıklı yazısı Hareket’in Kasım 1972 sayısında yayınlanmış ve Umrandan Uygarlığa (Ötüken y., 3. b., İstanbul 1979, 453 s.) adlı eserinde yer almıştır (s. 50-59). Meriç’in diğer yazılarının bir kısmı ise Kırkambar (Ötüken y., İstanbul 1980, 487 s.) adlı eserine girmiştir.

      Hüseyin Hâtemî (1938-), 1966-1970 arasında sürekli görünen yazarlardan biridir. 13 bölümlük “Sosyalizm ve İslâmiyet Tartışmaları” başlıklı yazı dizisi İslâm Açısından Sosyalizm (İşaret y., 3. b., İstanbul 1988, 339 s.) adıyla kitaba da dönüşmüştür.

      Lütfü Bornovalı daha çok eğitim ve yakın tarih üzerine yazılarıyla Hareket’te görülen bir isimdir. 1942-1949 arasında yazmış, daha sonra bir de Nurettin Topçu’nun ölümü dolayısıyla düzenlenen özel sayıda (Ocak-Mart 1976) görünmüştür. Millî Kütüphane kataloglarında ise herhangi bir kitabının kaydına rastlanmaz. Bu, yazılarının kitaplaşmadığı anlamına gelmiyorsa da Hareket’te yayınlanan yazıları kitap boyutuna ulaşacak toplamdadır.

      Hareket’te şiir, öykü, kitap eleştiri ve tanıtımı, iktisat, yakın tarih, sinema, tiyatro ve hatta mizah gibi hemen her alanda yazdığı yazılarla adından söz edilmesi gereken bir isim de D. Mehmet Doğan (1947-)’dır. Doğan’ın Hareket’in jokeri olduğunu dahi düşünebiliriz. Hareket’te yayınlanmış “Toprak Reformu” konulu yazı dizisi özellikle dikkat çekicidir ve mevcut kitaplarından hiçbirisinde yer almamıştır. Doğan dergide Halil Kaleli müstearıyla da yazılar yazmıştır. Bir kısmı mizah yazısı olan bu yazıların, yazarın müstearıyla basılan Karga Karga Gak Dedi (Nehir y., İstanbul 1988, 152 s.) künyeli kitabına girdiğini düşünebiliriz.

      Hüseyin Batu[han] (1921-) ilk dönem Hareket’lerinde (1939-1943 arasında) Beethoven, Baudelaire ve Karamazof Kardeşler gibi birkaç konuda yazdığı yazılar, bir şiir ve bir öyküsüyle görünmüştür. Dolayısıyla dergideki yazılarının girmesi muhtemel eserlerinden Bilim, Din ve Eğitim Üzerine Düşünceler (Yapı Kredi y., 1. b. İstanbul 1997, 370 s.) künyeli eserine girmediğini söyleyebiliriz.

      Hareket’te Celâl Erçıkan’ın 1966-1968 arasında üniversite sorunlarıyla ilgili yazıları yayınlanmıştır. Yazarın Batı Zihniyeti ve Üniversite (İÜ Talebe Birliği y., İstanbul 1967, 30 s.) başlıklı kitapçığı ise Hareket’teki yazılarıyla bağlantılı bir metin görünümündedir.

      Yine V. Dönem yazarlarından biri de Mehmet Coşar (1938-)’dır. Hareket’te 1966-1969 arasında yazmıştır. Daha sonra basılan İnsan Sevgisi (Gül Matb., İstanbul 1976, 80 s.), Hayat ve Mücadele (Türk Birliği Dergisi y., Ankara 1971, 60 s.) künyeli kitaplarında Hareket’teki yazılarının izleri bulunabilir gözükmektedir.

      Hareket’teki ilk yazısına Kasım 1974’te (V. Dönem sayı: 104) rastladığımız İsmail Kara (1955-) o tarihten dergi kapanıncaya kadar yazmıştır. İsmail Kara denilince aklımıza gelen İslâmcılık akımı üzerindeki çalışmalarına 1979’da kaleme aldığı bir yazısıyla o yıllarda başladığını düşünebiliriz. Fakat Kara’nın Hareket’lerde asıl Süleyman Uludağ, Süleyman Ateş, M. Saim Yeprem, Ahmet Debbağoğlu, Ali Bulaç, Bekir Topaloğlu, Mücteba Uğur, Mustafa Tahralı ve A. Saim Kılavuz’la yaptığı konuşmalar bugün de ilgi görebilecek hususlara değinildiği için kitaplaşabilir boyutta görünmektedir.

      Hareket’te dil ve edebiyatla düşünce iç içe geçmiş bir görünüme sahiptir. Yine de Hareket’ten çıkma şiir ve öykü kitaplarıyla Mehmet Kaplan’ın yukarıda andığımız eserlerine ek olarak bir edebî eserler toplamından söz edilebilir. Sözlüğü, edebiyat ders kitapları, Osmanlıca ve İngilizceden tercümeleri bulunan Rekin Ertem (1941-)’in 1979 Hareket’lerinde beş bölüm olarak yayınlanmış ve daha sonraları aynı adla kitaplaşmış Elifbeden Alfabeye (Dergâh y., 1. baskı, İstanbul 1991, 437+24 s.) künyeli eseri bu bapta ilk akla gelen çalışmadır.

      Orhan Okay (1931-), 1966’dan itibaren Hareket’lerde adına rastlanan akademisyen bir edebiyatçıdır. Son dönem Hareket’lerinde yayınlanan “Sanat ve Edebiyata Dair” başlıklı dört bölümlük yazılarıyla aynı adı taşıyan bir kitabı daha sonra basılmıştır: Edebiyat ve Sanata Dair (Dergâh y., 1. b., İstanbul 1990, 204 s.) İnci Enginün (1940-)’ün 1979 ve 1981’de yayınlanan toplam dört araştırma yazısının da Yeni Türk Edebiyatı Araştırmaları (Dergâh y., 4. b., İstanbul 2001, 618 s.) adlı eserinde yer aldığını söylemeliyiz.

      Daha çok Edebiyatta Üslûp ve Problemleri Üzerine (Akçağ y., 1. b., Ankara 1986, 159 s.) adlı eseriyle tanınmış akademisyen edebiyatçı Şerif Aktaş (1945-) da bu eserinde yer alan “Tekevvünî Üslûp İncelemesi” başlıklı bölüm, 1980 Hareket’lerinde iki bölüm hâlinde yayınlanan “Edebî Eserde Yapı” başlıklı iki bölümlük yazıyla benzerlik göstermektedir. Aslında Aktaş, 1971-1973 arasında Hareket’lerde daha fazla görülen bir isimdir.

      Yine Emel Esin (1914-1987)’in Hac Hatıraları (Yaylacık Matb., İstanbul 1968, 31 s.) 1967 Hareket’lerinde yayınlanmıştır.

      Ahmet Kabaklı (1924-2001) da Hareket’te yazmıştır. Fakat bunlar daha çok “Ayın Hercümerci” başlıklı gündem değerlendirme yazılarıdır. Yine de bu kısa değerlendirmelerin Kabaklı’nın gazetecilik ürünü yazılarını topladığı birkaç kitabına girmiş olabileceği düşünülebilir.

      Dergide Alain tarzı çok kısa deneme yazılarına rastladığımız Ayhan Yücel’in de 1966-1976 arasında çoğu “Denemeler” üst başlığıyla yayınlanmış yazıları vardır. Sevinci Bulmak (Mülkiyeliler Derneği y., İstanbul 1963, 45 s) künyeli kitabı Hareket’te yazmaya başlamadan önce yayınlanmıştır. Millî Kütüphane katalogları bizi yanıltmıyorsa Hareket’te yayınlanan denemeleri kitaplaşmamış durumdadır.

      Abdullah Uçman (1951-)’ın 1973-1979 arasında Hareket’te ve diğer dergilerde bugüne kadar yayınlanan makaleleri acaba bir kitap boyutuna ulaşmamış mıdır? Çünkü şimdiye kadar yazdığı yazıların kitaplaştığına dair herhangi bir bilgiye sahip değiliz.

      Hareket’te tasavvuf düşüncesinin geniş ilgi gördüğünü hemen söylemeliyiz. Bu alanda kalem oynatan yazarlardan Ali Nihad Tarlan (1898-1978) Mevlâna’sı (Hareket y., İstanbul 1974, 111 s.) ve Muzaffer Civelek Yunus Emre’si (Hareket y., İstanbul, 1971, 151 s.) ile öne çıkan iki isimdir. Dergide ağırlıklı olarak iktisat konuları üzerinde yazan Ahmet Tabakoğlu (1952-)’nun yazıları arasında da tasavvuf-iktisat ilişkisini genişçe ve bilimsel bir üslûpla ele alan birçok yazısı vardır. Tabakoğlu gerek tasavvuf konulu gerekse genel anlamda iktisat konulu bütün yazılarını iki ciltlik Toplu Makaleler/İktisat Tarihi (Kitabevi y., İstanbul 2005) adlı kitabında -geç de olsa- bir araya getirmiştir.

      Yaşar Nuri Öztürk (1945-) de Hareket yazarlarındandır. O da derginin 1970-1973 yıllarındaki sayılarında tasavvuf düşüncesi üzerine yazılar kaleme almış, bunlardan “Dialoglar” üst başlığıyla yayınlanan 11 bölümlük dizi her nedense bugüne kadar kitaplaşmamıştır. Yalnız “Tasavvuf” üst başlıklı yazıları Kur’an-ı Kerim ve Sünnete Göre Tasavvuf (Marmara Ü. İlâhiyat Fakültesi Vakfı y., İstanbul, 1985, 455 s.) adlı kitabının ilk bölümlerini oluşturmuştur şüphesiz.

      Günümüzde tasavvuf tarihi denince ilk akla gelen isimlerden biri olan Mustafa Kara (1951-) Hareket’te 1971’den son dönemlere kadar sürekli yazmıştır. Kara, çok yenilerde Hareket’te ve başka dergilerde yazdığı yazılarını iki dev kitapta toplamıştır: Türk Tasavvuf Tarihi Araştırmaları (Dergâh y., İstanbul 2005, 615 s.) ve Dervişin Hayatı Sûfînin Kelâmı (Dergâh y., İstanbul 2005, 668 s.). Ayrıca Gönül Mektupları (Mavi y., 2. b., İstanbul 2003, 207 s.) adıyla yayınlanan kitabının nüvesini de Hareket’te yayınlanan “Mektuplar” (Aralık 1972, sayı: 84) başlıklı yazısının teşkil ettiğini düşünebiliriz.

      Süleyman Uludağ (1940-), Nurettin Topçu sonrası dönemde adına rastladığımız bir tasavvuf tarihçisi olarak Hareket’te 1979-1982 arasında yazmıştır. Özellikle “İslâm (Ehl-i Sünnet) Düşüncesinde Üç Yol” başlıklı X bölümlük yazı dizisi İslâm Düşüncesinin Yapısı (Dergâh y., 1. baskı, İstanbul 1979, 271 s.) adlı kitabının Hareket’te yayınlanan bölümleridir.

      Bugün art arda yayınladığı sûfî biyografileriyle tanıdığımız Mustafa Özdamar (1946-) da Hareket’te 1971-1974 arasında Yunus Emre ve daha çok Gazalî üzerine yazılarıyla yer almıştır. Yazarın kitapları içinde bir Gazalî biyografisinin olmaması ise şaşırtıcıdır. Çünkü Hareket’te yayınlanan Gazalî’yle ilgili beş bölümlük yazı dizisi bir kitap boyutundadır diyebiliriz.

      Hareket’te yazdığı bazı yazıları daha sonraki yıllarda kitaplarına alan yazarlar olarak Hasan Hüsrev Hâtemî (1938)’yi Hoşça Bak Zâtına (İşaret y., İstanbul 1989), Sadettin Elibol’u İlim ve İdeoloji (Birlik y., 2. b., Ankara 1985, 158 s.), Mikâil Bayram’ı Destursuz Bağdan Üzüm Yiyenler (Kömen y., 1. b., Konya 2002004, 166 s.), Kadir Cangızbay’ı Köy Enstitüleri ve bu Enstitü mezunu iki ünlü yazar (Talip Apaydın, Fakir Baykurt) üzerine yazdığı iki  makaleyi aldığı Sosyolojik Praksis (Öteki y., 1. b., Ankara 1998, s.105 s.) künyeli kitaplarıyla anabiliriz.

      Ezel Erverdi’nin Fevzi Namıkoğlu ve İlhan Eraydın müstearlarıyla yazdığı yazıların ise kitaplaşmadığını söyleyebiliriz. Yukarıda Dursun Özer’e değinirken Erverdi’nin bir kısım yazılarının yayınlanmış bir ortak kitaba girmiş olduğundan söz etmiştik.

      Hareket ve Öykü kitapları
      Hareket dergisi Nurettin Topçu’nun sağlığında öykü yayınlamaya özel önem veren bir dergi görünümündedir. Topçu’nun kendi öyküleri başta olmak üzere Hareket’te ürünleri yayınlanarak kitaplaşmış azımsanmayacak sayıda öykücü vardır. Yukarıda da değindiğimiz gibi Nurettin Topçu’nun bütün öyküleri bir kitapta toplanmıştır: Taşralı. O, Hareket’lerde yer alan birkaç şiir denemesinin dışında edebî türler içinde tercihini öyküden yana yapmış gözükmektedir.

      Hareket’lerde en çok yazanların başında Mustafa Kutlu (1947-) gelir. Öykü, şiir, kitap değerlendirme ve eleştirisi gibi birçok alanda yazmıştır. İlk öykü kitaplarındaki öyküleri tamamıyla Hareket’lerde yayınlanmıştır desek yanlış bir şey söylemiş olmayacağımız Mustafa Kutlu, bu alanda akla gelen ilk isimdir. Kutlu’nun ilk öykü kitapları Hareket Yayınlarından çıkmıştır. Gönül İşi (Hareket y., İstanbul 1974, 159 s.) ve Ortadaki Adam (Hareket y., İstanbul 1974, 152 s.) ilk verimleridir. Kutlu, Hareket’te öykü yazmayı kesintisiz sürdürmüş, Yokuşa Akan Sular (Dergâh y., 1. b., İstanbul 1979?, 87 s.) ve Yoksulluk İçimizde (Dergâh y., 1. b., İstanbul 1981, 96 s.) adlı öykü kitaplarındaki öykülerin çoğu 1976-1979 Hareket’lerinde yayınlandıktan ama Nurettin Topçu’nun ölümünden sonra kitaplaşmıştır. Kutlu’nun Hareket’te A. Yakuboğlu ve Selim Yağmur müstearlarıyla yazdığı eleştiri yazıları ise kitaplaşmamıştır.

      Hareket’in en önemli öykücüleri olarak Mustafa Kutlu’yla birlikte Şevket Bulut (1936-1996) ve Muzaffer Civelek’i sayabiliriz.

      Bulut, Hareket’lerde 1970-1974 yılları arasında öykü yayınlamış ve öyküleri önce Hareket Yayınları arasına çıkmıştır: Al Karısı (1. b., İstanbul 1971, 179 s.). Hareket’te yayımlanan Dilek Çınarı” öyküsüyle aynı adı taşıyan kitabı Türk Edebiyatı Yayınlarınca basılmıştır (İstanbul 1975, 192 s.). O, Baharı Görmeyen Çocuklar (Dolunay y., K.Maraş 1996, 204 s.) adlı öykü kitabının da gösterdiği gibi ölünceye kadar öykü yazmayı sürdürmüş bir yazardır.

      Çok sayıda öyküsüyle Hareket’lerde karşımıza çıkan Muzaffer Civelek aynı zamanda değişik alanlarda kalem oynatan Hareket yazarlarındandır. Dergide yayınlanan öyküleri kitaplaşmıştır: Köle Bacası (Hareket y., 1. b., İstanbul 1967, 98 s.).

      Tanınmış edebiyatçılardan Tarık Buğra’nın 1949 Hareket’lerinde iki öyküsü yayınlanmıştır. Bu öykülerin yazarın yayınlanmış dört öykü kitabına girdiğini söyleyebiliriz.

      Sadettin Kaplan 1968-1973 arasında Hareket’te öykü yayınlamıştır. Öykülerini Bir Başka Şafak (Milli Eğitim Bakanlığı y., Ankara 1992, 112 s.) künyeli bir kitapta toplayan Oyhan Hasan Bıldırki (1947-)’nin de Hareket’te birkaç öyküsü yer almıştır. Bugün daha çok romanlarıyla tanıdığımız Durali Yılmaz’ın 1971-1979 arasında beş öyküsü yayınlanmıştır.

      Hareket’te öyküleri yayınlanan fakat yayınlanmış öykü kitaplarına rastlayamadığımız isimler de az değildir. Millî Kütüphane kataloglarında kayıtlı hiçbir kitabına rastlayamadığımız Niyazi Adalı ve Selâmi Başkurt Hareket’te azımsanmayacak sayıda öyküyle görünmüştür. Adalı ayrıca tiyatro konulu yazılar da kaleme almıştır. Yine günümüzde daha çok çeviri ve dil güncellemesi çalışmalarıyla tanınan Kemal Bek (1946-)’in de Hareket’te üç öyküsü yayınlanmıştır. Felsefeci Hüseyin Batuhan Hareket’te ‘Hüseyin Batu’ adıyla bir öykü, Jale Baysal (1926-) ise üç öykü yayınlamıştır. Baysal’ın Millî Kütüphanede kayıtlı ve yayınlanmış gözüken bütün kitapları meslekî kitaplardır. Türkiye Yazarlar Ansiklopedisi’ne göre Baysal başka dergilerde de öykü yayınlamışsa da basılmış eserleri arasında öykü kitabı yoktur. Adalı, Bek, Batuhan ve Baysal öykücülüklerini geliştirip kitaplık çapa ulaştıramamış yazarlar olarak kalmıştır. 1969-1971 arasında öyküleri yayınlanan Mehmet Sılay (1947-)’ı ve 1939-1947 arasında öykü yayınlayan Âli Ölmezoğlu (1925-1989)’nu da öyküleri kitaplaşmamış yazarlar arasında saymalıyız.

      Hareket ve Şiir Kitapları
      Hareket sayfalarında çok sayıda şiiriyle göze çarpan ve bugünden bakıldığında ‘Hareket şairi’ diyebileceğimiz ilk şair Hüsrev Hâtemî’dir. Yine Hareket’in en üretken şairlerinin başında yer alanlardan biri de İhsan Sezal (1947-)’dır. O, dergide en çok şiiri yayınlanan şairdir. Zaten Alaca Dünya (Hareket y., İstanbul 1969, 70 s.) o yıllarda yayınlanmıştır. Bu eserin ikinci basımı da yapılmıştır (Esra y., Konya 1996, 78 s.).

      Hüsrev Hâtemî ise dergide Hasan Hüsrev adıyla yazmıştır. Bu şiirleri o yıllarda kitaplaşmıştır: Eski Kentte Bir Gece (Hareket y., İstanbul 1968, 54 s.). Şiir yazmayı sürdüren Hâtemî’nin diğer kitaplarında da yer alan şiirleri Bütün Şiirler (Dergâh y., İstanbul 1990, 220 s.) adıyla daha sonraları basılmıştır.

      Cumali Ünaldı Hasannebioğlu (1949-) şiir yazmayı bir süre kesintisiz sürdüren Hareket şairlerinden biridir. Hareket’te 1979’larda çok sayıda şiiri yayınlanmıştır. O yıllarda yayınlanan şiir kitabı Çerağ (Düşünce y., İstanbul 1979, 95 s.) olduğuna göre dergide yayınlanan şiirlerinin ağırlıklı olarak bu kitabına girdiğine hükmedebiliriz.

      Avni Doğan (1951-) da Hareket’te şiir yayınlamış tanınmış şairlerdendir. 1951 doğumlu olan şair Hareket’te ilk şiirinin yayınlandığı 1973’te 22 yaşlarındadır. Doğan’ın şiir birikimi Bütün Şiirleri (Gün y., 1. b., Ankara 2003, 293 s.) adıyla bir kapak altında toplanmıştır. Hareket’te en çok şiirleri yayınlanan şairlerden biri de odur.

      Bahattin Karakoç (1930-)’u da Hareket şairlerinden saymamız gerekir. 1970’ten itibaren dergide şiirleri yayınlanmıştır. O yıllarda yazdığı şiirlerini toplayan Seyran (İstanbul, 1973, 97 s.) adlı kitabı Hareket Yayınlarınca basılmıştır.

      Muhsin İlyas Subaşı (1942-), 1966-1980 arasında yine çok şiir yayınlayan Hareket şairlerindendir. Doğudan Batıdan Ortadoğu’dan başlıklı şiiri önce Hareket’te yayınlanmıştır. Aynı adı taşıyan şiir kitabı ise Hareket Yayınlarınca basılmıştır.

      Nihat Hayri Azamat (1955-), Nurettin Topçu sonrası Hareket’lerinde 1979-1980 yılları arasında yayınladığı tüm şiirlerini kitaplaştırmıştır: Kırklara Karıştı Deniz (İz y., İstanbul 1996, 99 s.).

      Adına birbirinden farklı alanlardaki birçok kitabın üstünde rastladığımız Osman Selim Kocahanoğlu (1944-) da Hareket’te şiirleriyle görünmüş yazarlardandır. Hareket’te yayınlanan şiirlerinden birinin adını taşıyan Beyaz Çığlık (Halk Matb. 1. b., İstanbul 1969, 62 s.)’ta şiirlerini toplamış ama şiir yazma eylemini sürekliliğe kavuşturamamıştır. Bu yüzden günümüzde bir şair olarak tanınmaz. Yine İlhami Karayalçın (1931-) da bugün şair olarak hatırladığımız bir isim değildir. Daha çok meslekî kitapları vardır. Hareket’te şiirleri yayınlanmıştır ve Duygudan Öte / İnsan Üstüne Deyişler (Arkadaş Matb., İstanbul 1968, 48 s.) adlı bir şiir kitabı vardır.

      Daha çok öykücü olarak tanınan Şevket Bulut’un dergide beş şiiri yayınlanmıştır. Bulut’un daha önce söz ettiğimiz öykü kitaplarının yanı sıra Gönül Defterim (İş Basımevi, Maraş 1960, 60 s.) adlı bir şiir kitabı vardır. Cemâl Kurnaz (1956-) 1974-1975 Hareket’lerinde yalnızca şiirleriyle görünen bir isimdir ve şiirlerini çok sonraları Bir Avuç Sevinç (Ankara 1992, 53 s.) künyeli kitabında bir araya getirmiştir. Şiirlerini 90’lı yıllarda kitaplaştırmış bulunan Yılmaz Güney (1949-) Hareket’te şöyle bir görünmüş; 1960 ve 1970’te olmak üzere iki şiiri yayınlanmış bir şairdir. Metin Önal Mengüşoğlu (1947-) da şiirlerini Hareket’te değerlendirmiş yazarlardandır. Gökhan Evliyaoğlu (1927-)’nun Kostantiniyye Kızılelması / İstanbul’un Fethine Destan (Rıza Keskin Matb., İstanbul 1953?, 48 s.) adlı kitabından şiir alıntıları da Hareket’in 1952-1953’te yedi sayı olarak çıkan IV. döneminde yayınlanmıştır. Sadettin Kaplan’ın 1968-1973 yılları arasında yayınlanan ürünleri şiir ve öykü türlerindedir. Yazar son yıllarda çocuk edebiyatına yönelmiş ve bu alanda çok sayıda eser vermiştir.

      Hareket’te birçok şiiri yayınlandığı hâlde şiir kitabı yayınlanmamış isimlere de rastlanır. Millî Kütüphane katalogları bizi yanıltmıyorsa Sami Boz, Mehmet Aksoy ve Ali Rıza Özer, Hareket’te birçok şiir yayınlamış olmalarına rağmen bunları kitaplaştır(a)mamışlardır. Yine Mehmet Kaplan, Kemal Bek, Ali Bulaç (1951-), Ali Birinci (1947-), Mustafa Kutlu gibi isimler ise az sayıdaki şiirleriyle dergide yer almışlardır ve zaten kütüphane kataloglarında yayınlanmış şiir kitaplarına rastlanmaz.

      Hareket’te Tercümeler
      Tercüme alanında öne çıkan isimlerden Mehmet N. Ulaş (1930-) ve Vahap Mutal’ı hemen hatırlamalıyız. Ulaş bugün artık unutulmuş bir isimse de Mutal Dergâh  dergisi aracılığıyla yazı hayatını sürdürmektedir.

      Vahap Mutal’ın Frank N. Magill’den çevirdiği Egzistansiyalist Felsefenin Beş Klasiği (Dergâh y., İstanbul 1992, 2. b., s. 115 s.) basılmıştır. Frederick Mayer’den derleyerek tercüme ettiği Yirminci Asırda Felsefe (Hareket y., 1. b., İstanbul 1974, 155s.) de kitaplaşmadan önce 1970-1972 arasında Hareket’te tefrika edilmiştir.

      Mehmet N. Ulaş, tercümeleriyle özellikle ilk dönem Hareket’lerinde en çok rastlanan mütercimdir. Ulaş’ın tercümelerinden ilk olarak kitaplaşamadan önce bir bölüm olarak dergide yayınlanan Roger Daval (1911-?)’den Fransız Düşünce Tarihçesi (Hareket Yayınları, İstanbul 1968, 63 s.) künyeli tercümesini anabiliriz. Bu tercümeye yakın zamanlara kadar sahaflarda rastlanılabildiğini de kaydedelim. Ulaş, Victor Cousin, Karl Jaspers (1883-1969), Alain gibi bazı düşünürlerden kitap çapına ulaşmayan bazen tek bölümlük tercümeler de yapmıştır. Ünlü politikacı Hüseyin Avni Ulaş’ın oğlu olan Mehmet N. Ulaş Hareket’te babası hakkında da bazı yazılar kaleme almıştır. Yazarın babasıyla ilgili Hüseyin Avni’nin Son Yılları (Berksoy B.evi, İstanbul 1952, 45 s.) ve Bazı Siyasî Hatıralar (Turan Matb., İstanbul 1970, 64 s.) adlı kitapları vardır.

      Cemil Meriç, yazılarıyla olduğu kadar tercümeleriyle de Hareket’e katkıda bulunmuştur. Yalnız Meriç, Hareket’teki tercümelerinde ‘L. Çataloğlu’ müstearını kullanmıştır. Meriç’in tanınmış tercümelerinden Uriel Heyd’in Ziya Gökalp: Türk Milliyetçiliğinin Temelleri  (Sebil y., 1. b., İstanbul 1980, 134 s.) adlı kitap ise 1973 Hareket’lerinde “Ziya Gökalp’in Hayatı ve Eserleri” başlığıyla tefrika edilmiştir. R. Escarpitt (1918-?)’ten tercüme ettiği üç bölümlük “Edebiyat Tarihinin Tarihi” başlıklı yazıda ise müstear kullanmamıştır. Bu yazılar Escarpitt’in bir kitabından tercümeyse Meriç’in bu tercümelerinin bir başka mütercim tarafından ikmal edilerek o kitabın Türkçeye kazandırılması iyi olacaktır. Böylece hem Meriç’in göz nuru zâyi olmamış, hem de kültür dünyamız ilgi çekici bir eser kazanmış olacaktır.

      Hareket’te Çehov (1860-1904) tercümeleriyle adına rastladığımız M. Yılmaz Dikbaş’ın bu tercümeleri dergide yayınlandıktan sonra Hikâyeler (Hareket y., 1. b., İstanbul 1970, 136 s.) adıyla kitaplaşmıştır da.

      S. Ün’ün ünlü Fransız münekkidi Lamennais (1782-1854)’den tercüme ettiği yedi bölümlük bir yazı kümesi ise kitaplaşmamıştır. Millî Kütüphane kayıtlarında Lamennais’den Türkçeye yapılmış herhangi bir tercümeye rastlamadığımızı da belirtelim. Acaba Türkçede dergi sayfalarında kalmış olanların dışında Lamennais tercümesi yok mudur?

      Mehmet Akalın (1933-1991)’ın Karl Jaspers’dan yaptığı tercümeler 1969 Hareket’lerinde beş bölüm hâlinde yayınlanmıştır. Bu tercümeler Felsefeye Giriş (Hareket y., 1. b., İstanbul 1971, 149 s.; Dergâh y., 2. b., İstanbul 1981, 146 s.) adıyla kitaplaşmıştır.

      Mustafa Kara’nın kitap olarak yayınlanmış bulunan ünlü sûfî Atâullah İskenderî’den Hikem-i Atâiye/Tasavvufî Hikmetler tercümesi (Dergâh y., İstanbul 1990, 86 s.) 7. dönem Hareket’lerinde (Ekim-Aralık 1980) sadece bir bölümü yayınlanmış tercümelerdendir.

      Derginin 1939-1943 sayılarında Julien Benda (1867-?)’dan yapılmış dokuz bölümlük “Avrupa Milletine Nutuklar” başlıklı tercüme dizisinin ise hem mütercimi belirtilmemiş, hem de kitaplaştırılmamıştır. Bu kitap yazarın Lettres a Mélisande (Paris 1926) künyeli eseri olmalıdır.

      Yaşar Nuri Öztürk’ün 1970-1973 arasında yaptığı sadece dört adet Hayyam tercümesi kapsamlı bir tercüme niyetinin bir göstergesi sayılabilirse de başlı kalmış görünmektedir.

      Orhan Okay’ın Georges Duhamel (1884-1966)’den tercüme ettiği ve 1966-1967 Hareket’lerinde yayımlanmış beş bölümlük “Edebiyatın Müdafaasından” üst başlıklı yazıların ise kitaplaştığına dair herhangi bir ipucuna rastlayamadık.

      Hareket’in Şubat 1969, 38. sayısında “Tagore’dan Seçmeler” başlıklı bir tercümesi yer alan Cengiz Durkan’ın Tagore’dan Gitanjali tercümesi (Dergâh y., İstanbul, t.siz, 113 s.) vardır.

      Hareket’te Alain tercümeleri genellikle mütercimi belirtilmeden yayınlanmıştır. Ağırlıklı olarak 1947-1949 yılları arasında yayınlanan bu tercümelerin mütercimi belirtilmeyenlerinin Mehmet Kaplan tarafından yapıldığı bilinmektedir. Zaten 1966-1967 arasında yapılan Alain Chartier (1868-1951) tercümelerinden birinde mütercim olarak ‘K. Domaniç’ imzası görülür ki bu imza Mehmet Kaplan’ın müstearıdır.** Yalnız kütüphane kayıtlarında Mehmet Kaplan’a ait bir Alain tercümesine rastlanmaz.

      Ve Desenler
      Hareket dergisinin ilk dönemlerinden son dönemlerine kadar ‘çizgi’ye de önem verdiğini görmekteyiz. Hatta o dönemlerde özellikle şiir ve öykü türündeki yazıların desensiz düşünülemediğini söyleyebiliriz. Mustafa Kutlu gibi önemli bir öykücünün Hareket’lerde çok sayıda deseniyle de gözüktüğünü belirtmemiz bu yargımızı destekleyecektir.

      Desenleriyle Hareket’te görünen isimleri Kutlu’nun yanı sıra Sebati Buyuran (1969-1971 arasında), Mahmut Celâyir (1970-1973 arsasında), Muammer Durmuş (1968-1971 arasında), Fehim İbrahimhakkıoğlu (1969-1979 arasında), Ahmet Ali Garipkafkaslı (1968-1972 arasında) ve Özkan Güner (1971-1974 arasında) olarak tespit edebiliriz.

      Söz konusu desen çizerlerinin çalışmalarını kitaplaştırdıklarına dair bir ize rastlamak mümkün değildir. Oysa bu desenlerin birer albüm hâlinde kitaplaşması hiç de fena olmazdı diyebiliriz.

      Sonuçta
      Görüldüğü üzere Hareket dergisinde yayınlanan yazılar ve tercümeler kitaplaşacak boyuta ulaştığında kültür hayatımıza kitap olarak kazandırılmıştır. Bunların çoğu Nurettin Topçu’nun sağlığında Hareket Yayınları tarafından, onun ölümünden sonra ise talebeleri diyebileceğimiz bir ekipçe kurulan Dergâh yayınları tarafından yayınlanmıştır. Nurettin Topçu’nun Hareket’te yayınlanıp da bugüne kadar kitaplaşmamış yazılarının bir kısmı da Ezel Erverdi ve İsmail Kara’nın ortak mesaisiyle bir araya getirilip basılmış; daha önce basılmış kitaplarına eklenebilecek yazıları ise yeni basımlarına eklenmiştir. Bunun dışında Hareket’te yayınlanmış daha birçok yazı, tercüme, yazı dizisi ve desen çalışmaları da kitaplaşabilir gözükmektedir. “Kitaplaşmamıştır” yargısına vardığımız yazı ve şiir kümeleri için başta Millî Kütüphane ve M. Saim Yeprem’in hazırladığı Kütüphane Programı olmak üzere belli başlı kütüphane kataloglarına başvurduk. Yine de basılmış olup da kütüphane kataloglarına girmemiş kitaplar da olabileceğini belirtmeliyiz.

      Hareket dergisiyle ilgili bir teklifimiz Nurettin Topçu’nun 30. ölüm yıldönümünü aştığımız şu günlerde bir ‘Hareket dergisi şair ve yazarları seçmesi’ hazırlanmasıdır. Böyle bir seçme tam bir koleksiyonu Millî Kütüphane’de bile bulunmayan bu önemli yayının daha yakından tanınmasını sağlayacaktır şüphesiz. Bir müddettir çeşitli çevrelerde dile getirildiğini duyduğumuz Hareket’in ilk 12 sayısının tıpkıbasımının yapılması ise gerçekten önemli bir girişim olacaktır.

      Rahatlıkla söyleyebiliriz ki Hareket dergisi yayınlanmaya başladığı andan itibaren kitap yatağı bir dergi olma özelliğini ortaya koymuştur ve görünen odur ki bu özelliğini hâlâ sürdürmektedir. Ülkemizin seçkin bilim, felsefe ve sanat-edebiyat adamlarının yazı ve ürünlerini yayınlayan bir yayın organı olarak Hareket, düşünce ve kültür hayatımıza önemli katkılarda bulunmuş, birçok yazar ve edebiyatçıyı yetiştiren bir mektep olmuştur.

      *Hareket’in dönemleri konusunda daha ayrıntılı bilgi ve derginin dizini için bk. Yusuf Turan Günaydın, Hece (Nurettin Topçu özel sayısı), Ocak 2006, S. 109, s. 561-635.
      **Bk. Ali Birinci, “Hareket Mecmuası (1939-1982)”, Türk Yurdu, c. XXV, Mayıs 2005, S. 213, s. 89.

 

Kalıcı Bağlantı

0
0
0
Yorum Yaz